W historii naszego miasta nie brakuje postaci wybitnych, jednak niewiele z nich zapisało się tak mocno w dziejach kultury polskiej jak Jan Lorentowicz.
Publicysta, krytyk literacki i teatralny, tłumacz, edytor, encyklopedysta, korespondent prasowy, bibliofil, kierownik i dyrektor teatrów warszawskich, aktywny działacz organizacji literackich – można rzec: człowiek-orkiestra. Urodził się w Pabianicach, a jego rodzice pobrali się w Dłutowie.
Pabianickie początki
W opracowaniach jako data urodzenia Jana Lorentowicza pojawia się 14 marca 1868 roku. Jak jednak zapisano w akcie chrztu z pabianickiej parafii św. Mateusza (nr aktu 103/1867) odnalezionym w internetowej bazie Geneteka, nasz bohater urodził się 16 marca 1867 roku. Ochrzczony został trzy dni później – 19 marca.
Jego ojciec, stolarz Ludwik Lorentowicz, był synem Bonawentury i Agnieszki z Bilskich, pochodzących najprawdopodobniej z terenów dzisiejszego powiatu łódzkiego wschodniego (ich dzieci rodziły się w okolicach Rzgowa i Kurowic). W akcie ślubu rodziców Jana jako miejsce urodzenia jego ojca Ludwika wskazano Wardzyn.
Nie wiadomo, kiedy i gdzie zmarł Bonawentura. W akcie zgonu Wojciecha Lorentowicza – 22-letniego brata Ludwika zmarłego w 1850 roku w Ostrowie koło Łasku – zapisano, że ojciec już nie żyje, a matka Agnieszka mieszka na komornym w tej samej wsi. Możliwe, że odeszła w 1860 roku w Ldzaniu (za indeksami w Genetece).
Matka przyszłego współtwórcy polskiej kultury okresu II Rzeczpospolitej – Konstancja Majewska – była z kolei córką fabrykanta szkła Michała i Franciszki z Michałowskich. Urodziła się 14 października 1834 roku w Natolinie (koło Nowosolnej). Wiele wskazuje na to, że Majewscy należeli do znanych w regionie rodzin zajmujących się hutnictwem szkła. Akty urodzenia rodzeństwa Konstancji sporządzano w parafiach Łódź NMP (Huta Radogoska, Olechów) oraz Łaznów. Michał Majewski zmarł najprawdopodobniej w 1865 roku, a Franciszka w 1873 roku, oboje w Pabianicach (indeksy w Genetece).
Rodzice naszego bohatera pobrali się 6 lipca 1853 roku w kościele w Dłutowie. Była to wówczas aktualna parafia Majewskich. Panna młoda mieszkała z rodziną w Porąbkach (dzisiejsze Stoczki-Porąbki w gminie Dłutów). Świadkami ślubu byli fabrykant szkła Franciszek Fidler (również osiadły w Porąbkach, przybyły z okolic Zgierza) oraz organista dłutowski Antoni Sobczyński.
Był to trzeci ślub Ludwika Lorentowicza. Wcześniej był żonaty z Julianną Plutkiewicz (1840, parafia Rzgów) oraz Marianną Wandzicką (1849, parafia Tuszyn). W chwili zawarcia trzeciego małżeństwa miał około 33 lat (nie udało się odnaleźć jego aktu urodzenia), natomiast Konstancja – 19.
Jan Lorentowicz miał liczne rodzeństwo. Na podstawie akt parafialnych można wskazać co najmniej jedenaścioro (licząc z Janem) dzieci Ludwika i Konstancji: Michała (1854), Konstancję Ludwikę (1856), Franciszka (1858), Ludwika (1861), Mariannę (1869), Leonarda (1871), Annę Martę (1873, zmarłą w niemowlęctwie) oraz Bronisławę Barbarę (1874-896). Wśród zindeksowanych ślubów pojawiają się również Władysław i Maria Magdalena Lorentowiczowie (jako ich rodzice wpisani są Ludwik i Konstancja).
Należy wspomnieć, że Michał Lorentowicz (zm. 1917) był kapłanem diecezji włocławskiej, pełniącym m.in. funkcje wikariusza katedralnego, sekretarza konsystorza, regensa kancelarii biskupiej, notariusza i sędziego sądu biskupiego oraz proboszcza kilku parafii, a także prałata i asesora kolegium duchownego w Petersburgu. Z kolei Leonard Lorentowicz (zm. 1951) był znanym lekarzem ginekologiem i profesorem Uniwersytetu Warszawskiego. Dyplom uzyskał w 1897 roku. W dawnych księgach adresowych i telefonicznych stolicy przy jego nazwisku widnieją m.in. adresy Krucza 41, Żurawia 8 i Marszałkowska 110 (za internetową bazą Genealogy Indexer). Przyjmował także w Ciechocinku (willa Ormuz) i znacząco przyczynił się do rozwoju balneoterapii. Był twórcą i prezesem Towarzystwa Przyjaciół Ciechocinka. W 1949 roku za zasługi dla tego miasta i uzdrowiska otrzymał tytuł Honorowego Obywatela Ciechocinka.
W dawnych dokumentach można znaleźć również wzmiankę o znajdującym się w Pabianicach zakładzie stolarskim Franciszka Lorentowicza (Genealogy Indexer). Być może chodzi o urodzonego w 1858 roku brata Jana, który mógł zdecydować się pójść w ślady ojca Ludwika.
Konstancja Lorentowiczowa zmarła najprawdopodobniej w 1900 roku, a Ludwik rok później, oboje w Pabianicach (indeksy z Geneteki).
Młodość i paryskie inspiracje
Jan Lorentowicz uczęszczał do gimnazjów w Piotrkowie, Częstochowie i Płocku. Z dwóch pierwszych został relegowany za działalność w tajnych kółkach oświatowych. Maturę zdał eksternistycznie.
Debiutował literacko w 1887 roku. W 1890 roku wyjechał do Paryża, gdzie studiował m.in. na Sorbonie. Uczęszczał na wykłady w szkole antropologicznej i aktywnie uczestniczył w życiu artystycznym. Publikował w prestiżowych pismach, takich jak „Mercure de France” czy „Revue d’Art Dramatique”. Jednocześnie pisał dla prasy warszawskiej o literaturze polskiej i francuskiej.
Był również zaangażowany politycznie. Należał do Gminy Narodowo-Socjalistycznej i w latach 1891-1893 redagował jej pismo „Pobudka”. W 1892 roku uczestniczył w zjeździe, na którym uchwalono program Polska Partia Socjalistyczna. Z czasem jednak porzucił działalność polityczną, poświęcając się literaturze i teatrowi.
Po powrocie do kraju w 1903 roku został m.in. sekretarzem redakcji „Kuriera Codziennego”, a następnie kierownikiem dodatku „Literatura i Sztuka” w „Nowej Gazecie”.
Człowiek teatru
Największe zasługi Lorentowicza wiążą się z organizacją życia teatralnego w Warszawie. W czasie I wojny światowej był wiceprzewodniczącym Komisji Reorganizacji Teatrów Miejskich (1916) oraz współautorem projektu reformy teatrów miejskich. W latach 1916-1921 zorganizował i prowadził Warszawską Szkołę Dramatyczną. Od 1 grudnia 1918 do października 1922 był generalnym dyrektorem Teatrów Miejskich w Warszawie, kierując najważniejszymi scenami, w tym Teatrem Rozmaitości, Teatrem Wielkim i Teatrem Letnim, a okresowo także innymi scenami.
Choć spotykał się z krytyką (m.in. ze strony Leona Schillera), potrafił uporządkować funkcjonowanie teatrów w trudnych realiach odradzającego się państwa. Jak podkreślano, „unormował życie i pracę teatrów”, opierając repertuar w dużej mierze na twórczości polskiej. Jego szczególną zasługą była pomoc w powstaniu legendarnego Teatru Reduta.
W latach 1926-1928 był dyrektorem Teatru Narodowego, gdzie wystawił m.in. „Dziady” w inscenizacji Aleksandra Zelwerowicza, a także „Śluby panieńskie” według odnalezionego przez siebie rękopisu z 1833 roku.
Pełnił również wiele funkcji organizacyjnych: był m.in. prezesem Związku Dyrektorów Teatrów Polskich, przewodniczącym rady Polskiego Instytutu Teatrologicznego oraz współpracownikiem inicjatyw wspierających młodych dramatopisarzy.
Pisarz, krytyk, świadek epoki
Jan Lorentowicz pozostawił po sobie imponujący dorobek. Fundamentalnym dziełem jest pięciotomowy zbiór recenzji „Dwadzieścia lat teatru” (około 480 tekstów), będący bezcennym źródłem wiedzy o życiu teatralnym Warszawy w latach 1904-1934. Pisał również liczne książki i antologie, m.in. „Młoda Polska”, „Nowa Francja literacka”, „Polska pieśń niepodległa”, a także opracowania historyczne: „Dzieje teatru w Polsce” i „Teatr Polski w Warszawie”. Tworzył również monografie aktorskie, m.in. o Mieczysławie Ćwiklińskiej i Józefie Śliwickim, oraz wspomnienia „Spojrzenie wstecz”.
Był redaktorem serii wydawniczych, współautorem opracowań naukowych i autorem bibliografii francuskich poloniców „La Pologne en France”. Zajmował się także pracą edytorską. Przygotowywał wydania dzieł m.in. Jana Kochanowskiego czy Aleksandra Fredry. Oprócz tego był tłumaczem i encyklopedystą. Został wymieniony w Ilustrowanej encyklopedii Trzaski, Everta i Michalskiego, w której redagował hasła związane z teatrem.
Jako krytyk łączył, jak pisał Julian Krzyżanowski, impresjonizm z pasją naukową. Inspirował się wzorcami francuskimi, dążył do obiektywizmu i wysokiego poziomu artystycznego analizowanych dzieł.
Znał i spotykał się z najwybitniejszymi twórcami epoki, m.in. Zenonem Przesmyckim, Władysławem Reymontem czy Józefem Weyssenhoffem. Występuje w powieści znanej pisarki Gabrieli Zapolskiej pt. „Zaszumi las” (1899) jako Leon Kręcki.
Jan był aktywnym działaczem organizacji literackich: współtworzył Towarzystwo Literatów i Dziennikarzy, Związek Zawodowy Literatów Polskich, a w latach 1924-1926 był pierwszym prezesem polskiego PEN Clubu. W 1938 roku został członkiem Polskiej Akademii Literatury.
Artystyczne małżeństwo
24 lutego 1903 roku we Lwowie (parafia św. Marii Magdaleny) Lorentowicz poślubił Ewę Rościszewską, artystkę i malarkę. Była córką Jana Zygmunta Juliana Rościszewskiego (ur. 1839 w Borowcach koło Płocka), powstańca styczniowego, poety i wydawcy „Korespondenta Płockiego”, oraz Kazimiery Ksawery Marchwińskiej (ur. 1840 w Warszawie). Rodzice Ewy pobrali się na Jasnej Górze w 1859 roku.
Rościszewska uczyła się w Płocku, zdobyła uprawnienia pedagogiczne, a następnie rozwijała się artystycznie, m.in. jako uczennica Ludwika Wiesiołowskiego i Adama Badowskiego. W Łodzi współtworzyła jedną z pierwszych szkół rysunku i malarstwa. W 1898 roku wyjechała do Paryża, gdzie kontynuowała studia. Zajmowała się malarstwem, projektowała okładki książek i tworzyła sztukę użytkową, podejmując się m.in. introligatorstwa artystycznego. Jeździła na plenery malarskie, m.in. do Bretanii. Jednym z bardziej znanych i wystawianych obrazów Rościszewskiej jest „Portret babki” z 1903 roku (tytuł dzieła niepewny). Żona Jana była ponoć osobą pełną pasji i emocji. Córka mówiła o niej, że była „malarką, cyganką, nienawidziła przyzwyczajeń, lubiła bunty i kaprysy(…) tam gdzie żyła, na pewno drgało piękno nieoczekiwanych rzeczy, wykrzykników, zdarzeń, spotkań, kolorów”.
Ewa Rościszewska obracała się w towarzystwie kobiet uważanych za emancypantki. Była autorką wydanej w 1902 roku winietki do czasopisma konspiracyjnego pn. „Walka”. Jak czytamy w artykule „Ewa z Rościszewskich Lorentowiczowa (1869-1943)” Krystyny Berkan: „Można domniemywać, że w toku aktywności konspiracyjnych odnowiła znajomość ze – znanym jej jeszcze z Płocka – Janem Lorentowiczem, wówczas raczej działaczem niepodległościowym niż pisarzem”.
Po ślubie małżonkowie Lorentowiczowie zamieszkali w Warszawie przy ul. Mariensztat 1 (w dawnych dokumentach znaleźć można nawet numer telefonu Jana: 108-31; za Genealogy Indexer). W 1904 roku urodziła się ich jedyna córka – Irena.
Około 1918 roku para się rozstała. Mimo to w styczniu 1940 roku przez jakiś czas Ewa podawała na kopertach listów ówczesny (od lat 30.) adres Jana Lorentowicza, czyli ul. Żurawią 24a w Warszawie. Mieszkała u męża przez ostatnie tygodnie przed jego śmiercią. Pozostała tam także przez jakiś czas po jego odejściu. Prawdopodobnie borykała się z trudnościami finansowymi i zmuszona była sprzedać część książek i rękopisów po zmarłym mężu.
Ewa Rościszewska miała duży wpływ na rozwój artystyczny córki. Niekiedy obie prezentowały swoje prace na tych samych wystawach.
Żona Jana zginęła 4 kwietnia 1943 roku w wypadku kolejowym w niewyjaśnionych okolicznościach. Lorentowicz zmarł 15 stycznia 1940 roku w Warszawie, nie wytrzymując trudów okupacyjnej zimy. Został pochowany na Cmentarzu Powązkowskim. Wraz z nim spoczywa córka Irena (zm. 1985). Ewa spoczywa w innej części Powązek.
Irena Lorentowicz została cenioną scenografką i malarką o międzynarodowej renomie. Pracowała m.in. dla Opery Paryskiej i Metropolitan Opera, współpracowała z teatrami w Europie i USA, a po wojnie także w Polsce. Była autorką wspomnień „Oczarowania”.
Jan Lorentowicz jest patronem Miejskiej Biblioteki Publicznej przy ul. św. Jana 10 w Pabianicach. W przyszłym roku będziemy obchodzić 160. rocznicę jego urodzin.
Klaudia Kardas
źródła: Encyklopedia Teatru Polskiego (encyklopediateatru.pl), Internetowy Polski Słownik Biograficzny (ipsb.nina.gov.pl; za XVII tomem Polskiego Słownika Biograficznego z 1972 roku), „Ewa z Rościszewskich Lorentowiczowa (1869-1943)” Krystyny Berkan („Studia Historica Gedanensia”, tom XIV, 2023), strona Teatru Wielkiego Opery Narodowej (archiwum.teatrwielki.pl), Geneteka (geneteka.genealodzy.pl), Genealogy Indexer (genealogyindexer.org), „Wyłowione z sieci” Sławomira Saładaja (um.pabianice.pl)
foto: Polona, Wikipedia, Geneteka, Miejska Biblioteka Publiczna w Pabianicach
